Wg koncepcji psychoanalitycznych mechanizmy obronne to nic innego jak sposoby radzenia sobie z lękiem. Na co dzień każdy z nas stosuje część z nich i robi to nieświadomie. Nie mniej jednak w stanach patologicznych ich dynamika jest niewłaściwa. Psychopatologia jest kwestią zakresu i intensywności używania tych mechanizmów. Psychoterapia w nurtach związanych z psychoanalizą polega m.in. na zidentyfikowaniu i uświadomieniu stosowanych mechanizmów obronnych, zmotywowaniu pacjenta do adekwatnego odbioru rzeczywistości i dojrzałego radzenia sobie z problemami. Psychoterapeuta dokonuje ciągłej diagnozy aktualnej dynamiki używania przez pacjenta „obron” i konfrontuje go z nimi. Pozwala to na usunięcie objawów i poprawę funkcjonowania społecznego.
A oto najważniejsze mechanizmy obronne:
Wyparcie
Jego skutkiem jest usunięcie ze świadomości lub też utrzymywanie poza nią bolesnych lub budzących lęk myśli, impulsów, wspomnień.
PRZYKŁAD: Student zapomina o terminie egzaminu.
Zaprzeczenie
Polega na udawaniu, że sytuacja zagrażająca lub wzbudzająca lęk nie istnieje. Jest to utrata kontaktu z rzeczywistością.
PRZYKŁAD: Palacz papierosów jest przekonany, że pomimo nałogu nie zachoruje na nowotwór.
Reakcja upozorowana (Formacja Reaktywna)
Polega na wyrażaniu uczuć lub zachowań przeciwstawnych do odczuwanych rzeczywiście. Charakterystyczna jest przesadność w ich wyrażaniu.
PRZYKŁAD: Ktoś wylewnie gratuluje komuś sukcesu, którego tak naprawdę mu zazdrości.
Projekcja
Polega na przypisywaniu drugiej osobie własnych nieakceptowanych przez siebie impulsów, uczuć, myśli.
PRZYKŁAD: Ktoś, kto nie potrafi osiągnąć celu wyraża rozczarowanie tym, że ktoś inny nie realizuje czegoś.
Przemieszczenie
Polega na przeniesieniu swoich uczuć, zachowań, zainteresowań, które powszechnie uznaje się za nieodpowiednie z jednej osoby, rzeczy na drugą (dozwoloną).
PRZYKŁAD: Córka, która nienawidzi matki wciąż darzy nienawiścią różne poznawane bliskie kobiety w swoim życiu.
Sublimacja
Polega na przemieszczeniu celu popędowego na cel zgodny z wartościami społecznymi. PRZYKŁAD: Osoba z tendencjami sadystycznymi zostaje chirurgiem.
Intelektualizacja
Polega na intelektualnym opracowaniu agresywnych lub seksualnych impulsów, co pozwala na odcięcie się od konfliktowych myśli, uczuć, cielesnych doznań.
PRZYKŁAD: Mąż, który odczuwa niechęć do żony z pasją rozprawia o polityce.
Racjonalizacja
Polega na używaniu usprawiedliwień dla nieakceptowanego zachowania lub niepowodzenia. PRZYKŁAD: Ktoś podkreśla korzyści zdrowotne z pieszych spacerów, po tym jak ukradziono mu samochód.