Badania historyczne, archeologiczne, etnologiczne i językowe dają nam możliwość mniej lub bardziej szczegółowego zrekonstruowania zrębu wierzeń słowiańskich, oczywiście w zakresie koniecznym dla celów tej pracy. Nie ma potrzeby przedstawianie „katalogu” bóstw naczelnych i pomniejszych oraz szczegółowej mitologii Słowian. Można je odnaleźć w cytowanych poprzednio monografiach tematu.
Ustalając te elementy wierzeń, obrzędów, mitów, które mogą się odnosić do współczesnych ruchów neopogańskich można zaprezentować najważniejsze cechy religijności i obrzędowości.
Religia dawnych Słowian cechowała się tym, że:
- Była w dużym stopniu związana z kultem przyrody, co wyrażało się wspólnotowo-agrarnym życiem dawnych Słowian
- Obrzędowość jej była związana z cyklami rocznymi rozwoju przyrody i człowieka, z czym ściśle również były związane obchodzone święta. Składnikami obrzędów były często tańce i wspólne działania umacniające poczucie wspólnoty. Taki charakter miało też składanie ofiar
- Idee jednego boga czy bóstw naczelnych były zmienne, henoteizm był sytuacją, w której określone bóstwa miały prymat nad innymi
- Prawdopodobnie nie wykształciła się mająca zdecydowaną władzę grupa kapłańska. Można ostrożnie mówić o wspólnotowym, „demokratycznym” charakterze wierzących. Funkcje kapłańskie wiązały się też z wróżbiarskimi.
- Występowały rytuały o charakterze magicznym oraz demonologia, mające również swoje miejsce w życiu codziennym
- Miejsca kultowe związane były z przyrodą („święte gaje”, źródła, kamienie, góry). Dziś znane z tych miejsc są: Ślęża, Łysica, Radunia
- Nie zachowały się modlitwy ani pełniejsze i ściślejsze dane o obrzędach oraz rytuałach. Ich ślady zachowały się w folklorze ludowym, nazwach, zaklęciach, niektórych zwyczajach obrzędowości późniejszej
- Znane dziś symbole i przedmioty kultu są nikłe, najbardziej znane to posążki (szczególnie wielotwarzowe)
Elementy obrzędowości religijnej dawnych Słowian były często przedmiotem „polityki historycznej” i wymagają krytycznego podejścia.
Dla dzisiejszych ruchów neopogańskich, nawiązujących do religii i wierzeń dawnych Słowian, ich rekonstrukcja jest trudna i wydaje się wiązać z ogólnymi poglądami zarówno na religię jak i słowiańszczyznę.
Znany stan badań nad wierzeniami i kultami Słowian, mimo, że nie pozwala na ich udokumentowaną rekonstrukcję, daje jednak możliwości wielu interpretacji i prób odtworzenia choćby częściowo ich świata. Jak stwierdza L. Pełka: „Wydaje się, że brak jest możliwości dla zaistnienia pełnej rekonstrukcji wzmiankowanych wierzeń pogańskich w ramach aktualnych struktur życia społecznego. Nie bardzo bowiem komponują się one z wizerunkiem postmodernistycznego Europejczyka przełomu XX/XXI wieku. Można natomiast mówić o pewnej rekonstrukcji wybiórczej, stanowiącej zresztą istotę funkcjonowania neopogaństwa współczesnego”[1].
[1] L. Pełka, Współczesne neopogaństwa słowiańskie (rodowody – doktryna – kult), [w:] Z. Stachowski (red.), Nowe ruchy religijne. Wybrane problemy, Warszawa – Tyczyn 2000, s. 178